Ένας πίνακας εμπνευσμένος από τη φιλοσοφία του Jakob Böhme

 

Ένας πίνακας εμπνευσμένος από τη φιλοσοφία του Jakob Böhme

Η εικόνα αυτή περιγράφει και περιέχει ένα μυστικιστικό-αλχημικό Χριστιανικό θέμα, πιθανότατα εμπνευσμένο από τον Jakob Böhme (1575–1624), έναν Γερμανό Χριστιανό μυστικιστή. 

Αυτή συγκεντρώνει σύμβολα της Χριστιανικής μυστικής παράδοσης, της αλχημείας και της θεοσοφίας.

Ας προσπαθήσουμε να δώσουμε μια περιγραφή των συμβόλων:

1. Το τρίγωνο μέσα στο φως (επάνω): συμβολίζει την Αγία Τριάδα (Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα). Οι ακτίνες υποδηλώνουν τη θεία δόξα και παρουσία.

2. Το μάτι: είναι το λεγόμενο «Παντεπόπτης Οφθαλμός», δηλαδή η παντογνωσία και η πανταχού παρουσία του Θεού. Στη χριστιανική τέχνη είναι σύμβολο της θείας πρόνοιας.

3. Τα φτερά: παραπέμπουν στο Άγιο Πνεύμα ή στις αγγελικές δυνάμεις. Σε ορισμένες μυστικιστικές απεικονίσεις συμβολίζουν επίσης την πνευματική ανάταση.

4. Το σκήπτρο ή η ράβδος: συμβολίζει τη θεία εξουσία, τη σοφία ή τον Λόγο του Θεού που κυβερνά τη δημιουργία.

5. Οι ακτίνες που κατεβαίνουν από το μάτι: δείχνουν τη θεία χάρη ή τη θεία ενέργεια που εκπορεύεται προς τον κόσμο.

6. Η γη (η σφαίρα): αντιπροσωπεύει τον υλικό κόσμο και ολόκληρη τη δημιουργία.

7. Το κρανίο: είναι το παραδοσιακό σύμβολο της θνητότητας («memento mori» – θυμήσου ότι θα πεθάνεις). Στη χριστιανική τέχνη το κρανίο συνδέεται επίσης με τον Αδάμ και τη λύτρωση.

8. Ο σταυρός πάνω από το κρανίο: δηλώνει τη νίκη του Χριστού επί του θανάτου. Ο σταυρός υπερισχύει του κρανίου, δηλαδή της φθοράς και της αμαρτίας.

Η σύνθεση φαίνεται να εκφράζει ότι η θεία σοφία και η Αγία Τριάδα κυβερνούν τον κόσμο, η θεία ενέργεια κατέρχεται στη δημιουργία, ενώ ο σταυρός του Χριστού υπερνικά τον θάνατο και οδηγεί στην πνευματική αναγέννηση.

Η εικόνα αυτή δεν είναι αποκρυφιστική με τη στενή έννοια, αν και χρησιμοποιεί αλχημικά και θεοσοφικά σύμβολα, κάτι συνηθισμένο στα έργα που σχετίζονται με τον Jakob Böhme. Για τον Böhme, η αλχημεία λειτουργούσε κυρίως ως συμβολική γλώσσα για να περιγράψει τη μεταμόρφωση της ψυχής και όχι ως κυριολεκτική πρακτική μετατροπής μετάλλων.

Σχετικά με το μάτι.

Το μάτι μέσα στο τρίγωνο είναι από τα πιο παρεξηγημένα σύμβολα, επειδή χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές παραδόσεις. Η σημασία του εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο εμφανίζεται, για παράδειγμα:

Στη Χριστιανική τέχνη το τρίγωνο συμβολίζει την Αγία Τριάδα και το μάτι τη θεία παντογνωσία και πρόνοια. Θέλει να μας πει πως ο Θεός βλέπει και γνωρίζει τα πάντα, πως η δημιουργία βρίσκεται υπό τη θεία πρόνοια, και ότι το φως που ακτινοβολεί εκφράζει τη θεία δόξα.

Το σύμβολο αυτό έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα και υπάρχει σε πολλές ορθόδοξες και καθολικές εκκλησίες (αν και στην ορθόδοξη παράδοση δεν ήταν ποτέ τόσο κεντρικό όσο ο σταυρός ή οι εικόνες του Χριστού).

Στον Τεκτονισμό οι Τέκτονες υιοθέτησαν επίσης το Παντεπόπτη Οφθαλμό. Εκεί δεν συμβολίζει αποκλειστικά την Αγία Τριάδα, αλλά εκφράζει τον Μεγάλο Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος, δηλαδή την ανώτερη θεία αρχή που επιβλέπει την ηθική τάξη του κόσμου. Επειδή ο Τεκτονισμός χρησιμοποίησε το ίδιο σύμβολο, πολλοί πιστεύουν λανθασμένα ότι κάθε μάτι μέσα σε τρίγωνο είναι τεκτονικό.

Στην εσωτερική φιλοσοφία και τη θεοσοφία στους μυστικιστές όπως ο Jakob Böhme το μάτι σημαίνει αυτό σημαίνει την εσωτερική όραση, τη θεία σοφία, τη φώτιση της ψυχής. Δεν αναφέρεται σε κάποια μυστική οργάνωση, αλλά στη δυνατότητα του ανθρώπου να γνωρίσει τον Θεό μέσω της πνευματικής μεταμόρφωσης.

Στη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα το σύμβολο συνδέθηκε με θεωρίες συνωμοσίας επειδή εμφανίζεται στο πίσω μέρος του αμερικανικού χαρτονομίσματος του ενός δολαρίου, αλλά και διότι χρησιμοποιείται σε ταινίες και μυθιστορήματα. 

Έτσι δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι σημαίνει αποκλειστικά «Ιλλουμινάτι» ή μυστικές εταιρείες. Ωστόσο, ιστορικά αυτό δεν ισχύει. Το σύμβολο υπήρχε στη χριστιανική τέχνη για αιώνες πριν εμφανιστούν αυτές οι ερμηνείες.

Στη συγκεκριμένη εικόνα όμως το μάτι βρίσκεται κάτω από το τρίγωνο της Αγίας Τριάδας, περιβάλλεται από φως, στέλνει ακτίνες προς τον κόσμο, και κάτω από αυτό βρίσκεται ο σταυρός που νικά τον θάνατο (κρανίο).
Όλα αυτά δείχνουν ότι ο καλλιτέχνης θέλει να εκφράσει μια ενιαία θεολογική ιδέα: η Αγία Τριάδα αποκαλύπτεται στον κόσμο, ο Θεός φωτίζει τη δημιουργία και μέσω του Σταυρού υπερνικά τον θάνατο. Είναι μια σύνθεση χριστιανικού μυστικισμού με συμβολική γλώσσα.