Ο Νους σύμφωνα με την Ερμητική σκέψη

Ο Νους σύμφωνα με την Ερμητική σκέψη

Στην Ερμητική φιλοσοφία, ο Νους (Νοῦς, Nous) δεν σημαίνει απλώς «σκέψη» ή «διάνοια», όπως χρησιμοποιούμε σήμερα τη λέξη.Είναι μια ανώτερη αρχή συνείδησης και νόησης, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να αντιληφθεί την πραγματικότητα πέρα από τις αισθήσεις και τη συνηθισμένη λογική. 

Στα Ερμητικά κείμενα, ιδιαίτερα στο Corpus Hermeticum, ο Νους παρουσιάζεται με διάφορες συναφείς σημασίες όπως :

1. Ο Νους ως θεϊκή αρχή: Συνδέεται με το θείο και την κοσμική νοημοσύνη. Δεν είναι απλώς μια λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου.

2. Ο Νους ως πηγή γνώσης: Μέσω του Νου ο άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί στη γνώση του Θεού, του κόσμου και του ίδιου του εαυτού.

3. Ο Νους ως εσωτερική αφύπνιση: Η Ερμητική γνώση (γνῶσις) δεν αποκτάται μόνο με μελέτη ή συλλογισμό. Προϋποθέτει μια εσωτερική μεταμόρφωση, κατά την οποία ο άνθρωπος «βλέπει» την πραγματικότητα διαφορετικά.

4. Ο Νους ως γέφυρα μεταξύ ανθρώπου και θείου: Ο άνθρωπος, έχοντας νοητική/πνευματική συγγένεια με το θείο, μπορεί μέσω του Νου να στραφεί προς την πηγή του.

Ένα χαρακτηριστικό ερμητικό μοτίβο είναι ότι ο άνθρωπος πρέπει να στρέψει τον Νου προς τα άνω, απομακρυνόμενος από την αποκλειστική ταύτιση με το σώμα, τις επιθυμίες και τον αισθητό κόσμο.

Θα δούμε τώρα ορισμένα σημαντικά σημεία από τον Ποιμάνδρη.

1. Ο Νους βρίσκεται πριν από τη δημιουργία: Ο Θεός παρουσιάζεται ως μια πραγματικότητα που υπερβαίνει την απλή ανθρώπινη περιγραφή. Ο Νους συνδέεται άμεσα με αυτή τη θεϊκή πραγματικότητα.

Ο Νους δεν είναι λοιπόν κάτι που «δημιουργήθηκε» όπως δημιουργούνται τα υλικά πράγματα. Είναι συνδεδεμένος με την πρωταρχική νοητή αρχή από την οποία προέρχεται η κοσμική τάξη.

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά από τη σύγχρονη έννοια του μυαλού: Ο ανθρώπινος νους δεν είναι η πηγή της πραγματικότητας· ο Νους είναι μέρος της ίδιας της θεϊκής τάξης της πραγματικότητας.

2. Νους και Λόγος: Στον Ποιμάνδρη εμφανίζεται επίσης ο Λόγος.

Με πολύ απλουστευμένο τρόπο:

Νους → νοητή/θεϊκή αρχή

Λόγος → έκφραση, τάξη και δημιουργική εκδήλωση αυτής της αρχής

Ο Λόγος λειτουργεί ως δύναμη που φέρνει τάξη στο κοσμικό χάος. Αυτό θυμίζει ασφαλώς τον ελληνικό φιλοσοφικό Λόγο, αλλά δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι ο ερμητικός Λόγος είναι απλώς αντιγραφή του στωικού ή πλατωνικού Λόγου. Ο Ερμητισμός έχει τη δική του σύνθεση ελληνικών, αιγυπτιακών και άλλων θρησκευτικο-φιλοσοφικών στοιχείων.

3. Και τότε εμφανίζεται ο άνθρωπος και το πιο ενδιαφέρον σημείο είναι η δημιουργία του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος έχει μια διπλή φύση: από τη μία πλευρά ανήκει στον αισθητό, υλικό κόσμο, από την άλλη έχει μέσα του μια νοητή/θεϊκή συγγένεια και αυτό είναι θεμελιώδες για ολόκληρο τον Ερμητισμό.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα υλικό ον που προσπαθεί να γίνει πνευματικό εχει ήδη μέσα του κάτι που ανάγεται στο θείο και εδώ βρίσκεται η σημασία του Νου.

4. Ο Νους ως «εσωτερικό μάτι», οι αισθήσεις βλέπουν τον κόσμο ο Νους βλέπει την αλήθεια πίσω από τον κόσμο. Δεν σημαίνει ότι ο Ερμητισμός θεωρεί τον υλικό κόσμο ψεύτικο με την απλή έννοια «δεν υπάρχει». Το ζήτημα είναι ότι ο αισθητός κόσμος δεν εξαντλεί την πραγματικότητα. Ο άνθρωπος που λειτουργεί αποκλειστικά μέσω των αισθήσεων και των επιθυμιών του παραμένει προσκολλημένος στο κατώτερο επίπεδο. Ο άνθρωπος που αφυπνίζει τον Νου αρχίζει να αντιλαμβάνεται:

«Ποιος είμαι πραγματικά;»

«Από πού προέρχομαι;»

«Ποια είναι η σχέση μου με το θείο;»

«Γιατί βρίσκομαι μέσα στον υλικό κόσμο;»

Αυτή η μεταστροφή είναι η αρχή της γνώσης — της γνῶσεως.

5. Η αυτογνωσία γίνεται θεογνωσία και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο όμορφη ιδέα του ερμητικού κειμένου. Η γνώση του εαυτού δεν είναι απλώς ψυχολογική αυτοανάλυση.

Δεν σημαίνει: «Να καταλάβω την προσωπικότητά μου.» Σημαίνει: «Να αναγνωρίσω τη θεϊκή μου προέλευση.»

Γι' αυτό η ερμητική αυτογνωσία έχει μεταφυσικό χαρακτήρα. Ο άνθρωπος γνωρίζοντας βαθύτερα τι είναι, ανακαλύπτει ταυτόχρονα από πού προέρχεται.

Και όσο περισσότερο ο Νους στρέφεται προς το θείο, τόσο περισσότερο ο άνθρωπος αποδεσμεύεται από την τυφλή ταύτιση με το σώμα, τις επιθυμίες και την άγνοια.

6. Ο μεγάλος «εχθρός» είναι η λήθη. Ο Ερμητισμός δεν αντιμετωπίζει κυρίως το πρόβλημα ως «κακό άνθρωπο εναντίον καλού ανθρώπου».

Το βαθύτερο πρόβλημα είναι η ἄγνοια. Ο άνθρωπος ξεχνά την πραγματική του φύση και ταυτίζεται αποκλειστικά με:

σώμα → επιθυμίες → πάθη → υλικό κόσμο.

Η αφύπνιση του Νου αντιστρέφει αυτή την κατάσταση:

άγνοια → αυτογνωσία → γνώσις → θεογνωσία.

Αυτό είναι πολύ κοντά στην καρδιά της ερμητικής πνευματικότητας.

7. Άρα τι είναι τελικά ο Νους; Αν έπρεπε να το συμπυκνώσουμε σε μία πρόταση: Στον Ερμητισμό, ο Νους είναι η θεϊκή νοητική αρχή που υπάρχει ως δυνατότητα μέσα στον άνθρωπο και μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει την πραγματική του φύση και να στραφεί ξανά προς το θείο.

Και υπάρχει μια ακόμη βαθύτερη διάσταση: ο Νους δεν είναι απλώς ένα εργαλείο που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για να γνωρίσει τον Θεό· είναι ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο το θείο μπορεί να γίνει γνωστό στον άνθρωπο. Αυτό κάνει τον ερμητικό Νου πολύ διαφορετικό από το σύγχρονο «μυαλό».

Μια εργασία από τον G.J.P.

Αποσυμβολισμός ενός περίπλοκου αλχημικού σχεδίου

Αποσυμβολισμός ενός περίπλοκου αλχημικού σχεδίου

Η εικόνα αυτή δεν είναι μια απλή «αλχημική» σύνθεση, είναι ουσιαστικά μια εικονογραφική κοσμολογία, όπου ο άνθρωπος/μύστης βρίσκεται στο κέντρο της σχέσης ανάμεσα στον Θεό, τα τέσσερα στοιχεία, τους πλανήτες και το Μεγάλο Έργο. 
Βεβαίως είναι μια σύγχρονη σύνθεση βασισμένη σε ερμητικά και αλχημικά μοτίβα, δεν είναι μια ιστορική χαλκογραφία. 
Επομένως μπορούμε να την διαβάσουμε συμβολικά, αλλά δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι όλα τα στοιχεία υπήρχαν έτσι σε κάποιο συγκεκριμένο παλαιό έργο.

1. Στην κορυφή βρίσκεται ο ακτινοβόλος Ήλιος με το τετραγράμματο: יהוה — YHWH

Δεν λειτουργεί εδώ απλώς ως εβραϊκό θρησκευτικό σύμβολο. Στην ερμητική ανάγνωση αντιπροσωπεύει την απόλυτη, άρρητη Πηγή από την οποία εκπορεύεται η κοσμική τάξη.
Οι ακτίνες που κατεβαίνουν από αυτόν προς το κέντρο είναι ιδιαίτερα σημαντικές. 
Δεν έχουμε απλώς «φως». Έχουμε την ιδέα της Θείας Πηγής, της κοσμικής εκπόρευσης, τα στοιχεία, την φύση, τον άνθρωπο και τέλος την πνευματική αναγέννηση. 

Και εδώ αρχίζει να θυμίζει έντονα την ερμητική ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να επιστρέψει προς την Πηγή μέσω της γνώσης (γνῶσις) και της εσωτερικής μεταμόρφωσης.

2. Γύρω από τον ναό υπάρχει ένας κυκλικός ουράνιος κόσμος γεμάτος άστρα. Ο κύκλος είναι πολύ σημαντικός στην αλχημική εικονογραφία: συμβολίζει τον Κόσμο ως ολότητα.

Δεν υπάρχει αρχή και τέλος, για αυτό ο κύκλος μπορεί να συμβολίζει: την αιωνιότητα, τον κοσμικό κύκλο, την anima mundi, συμπαντική ψυχή, την περιοδικότητα της φύσης, τον κύκλο θανάτου και αναγέννησης αλλά και την ολοκλήρωση του Μεγάλου Έργου.

Η εικόνα λοιπόν μπορεί να διαβαστεί ως ένας κόσμος μέσα στον οποίο βρίσκεται ο ναός της μεταμόρφωσης.

3. Τα τέσσερα στοιχεία. Στις τέσσερις πλευρές βλέπουμε:

AER — Αέρας

IGNIS — Φωτιά

AQVA — Νερό

TERRA — Γη

Αυτά δεν είναι απλώς φυσικά στοιχεία, στην αλχημική σκέψη είναι τέσσερις καταστάσεις της κοσμικής ύλης.

AER — Αέρας

Συνδέεται με:

το πνεύμα,

την αναπνοή,

την κίνηση,

τον νου,

την ανύψωση.

Είναι το στοιχείο που ανεβαίνει.

IGNIS — Φωτιά

Συνδέεται με:

την μεταμόρφωση,

τον καθαρμό,

την ενέργεια,

την θέληση,

το θείο φως.

Και κυρίως η φωτιά μετατρέπει μία κατάσταση της ύλης σε άλλη για αυτό είναι τόσο σημαντική στην αλχημεία.

AQVA — Νερό

Το νερό συνδέεται με:

την διάλυση,

το ασυνείδητο,

την ψυχή,

την κάθαρση,

την επιστροφή στην αρχική κατάσταση.

Αλχημικά μπορούμε να σκεφτούμε: solve → διάλυση.

TERRA — Γη

Η Γη είναι:

ύλη,

σώμα,

σταθερότητα,

κρυστάλλωση,

μορφή.

Άρα έχουμε μια πολύ όμορφη τετραδική ακολουθία: Γη → Νερό → Αέρας → Φωτιά και η εσωτερική διαδικασία είναι η μεταμόρφωση της πυκνής ύλης προς λεπτότερες καταστάσεις.

4. Οι δύο μεγάλες κολώνες, εδώ η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Οι δύο κολώνες θυμίζουν έντονα το αρχέτυπο των δύο πυλώνων: τις δύο αντίθετες αρχές που συγκρατούν τον Ναό.

Μπορούν να διαβαστούν ως:

αρσενικό / θηλυκό,

ενεργητικό / παθητικό,

θείο / γήινο,

Sol / Luna,

θείο πυρ / ύλη,

πνεύμα / σώμα.

Δεν σημαίνει ότι πρέπει να αντιστοιχίσουμε μηχανικά κάθε κολώνα σε μία συγκεκριμένη αρχή. Η ουσία είναι ότι ο ναός βρίσκεται ανάμεσα σε δύο πόλους. Και αυτό είναι κατεξοχήν αλχημικό διότι η αλχημεία δεν καταστρέφει απλώς τις αντιθέσεις αλλά προσπαθεί να τις ενώσει.

5. Τα πλανητικά σύμβολα

Στις κολώνες υπάρχουν μια σειρά από πλανητικά/μεταλλουργικά σύμβολα.

Εδώ έχουμε την κλασική αλχημική σχέση:

Πλανήτης - Μέταλλο - Βασική συμβολική ποιότητα

☉ Ήλιος - Χρυσός - τελείωση

☽ Σελήνη - Άργυρος - ψυχή / αντανάκλαση

☿ Ερμής - Υδράργυρος - μεταμόρφωση

♀ Αφροδίτη - Χαλκός - έλξη / ένωση

♂ Άρης - Σίδηρος - δύναμη

♃ Δίας - Κασσίτερος - επέκταση

♄ Κρόνος - Μόλυβδος - βάρος / όριο

Εδώ λοιπόν οι κολώνες δεν είναι απλώς αρχιτεκτονικές και μπορούν να θεωρηθούν σαν ο κατακόρυφος άξονας της πλανητικής δημιουργίας.

Η τοποθέτηση του Κρόνου και του Δία ψηλά, δεξιά και αριστερά, δημιουργεί μια ωραία αντίθεση:

♄ Κρόνος — περιορισμός

↔

♃ Δίας — επέκταση

Ο ένας συστέλλει, ο άλλος διευρύνει.

6. Ο Κρόνος και ο Δίας στην κορυφή

Εδώ υπάρχει ένα από τα πιο ωραία σημεία της σύνθεσης.

Αριστερά: ♄ Κρόνος

Δεξιά: ♃ Δίας

Συμβολικά μπορούμε να τους δούμε σαν τις δύο μεγάλες κοσμικές δυνάμεις:

όριο ↔ επέκταση

Ο Κρόνος είναι η αρχή της μορφής, της βαρύτητας, του χρόνου και της αναγκαιότητας. Ο Δίας είναι η αρχή της ανάπτυξης, της τάξης, της ευρυχωρίας και της μεγέθυνσης.
Ο μυημένος πρέπει να μάθει να κινείται ανάμεσα στις δύο αυτές δυνάμεις.

7. Το μεγάλο κυκλικό αντικείμενο στο κέντρο είναι ίσως το σημαντικότερο σύμβολο ολόκληρης της εικόνας. Έχουμε έναν κύκλο μέσα στον ναό, γεμάτο γεωμετρικές γραμμές, πλανητικά/αλχημικά σημεία και έναν κεντρικό σταυρό.
Ο κύκλος μπορεί να θεωρηθεί ως: ο μικρόκοσμος. Ενώ ο εξωτερικός κοσμικός κύκλος είναι ο: μακρόκοσμος.
Έτσι δημιουργείται: Macrocosmos → Microcosmos και ανάμεσά τους βρίσκεται ο άνθρωπος.
Αυτό είναι μία από τις θεμελιώδεις ερμητικές ιδέες: ὁ ἄνω κόσμος και ὁ κάτω κόσμος αντανακλούν ο ένας τον άλλον.

8. Ο χρυσός σταυρός

Στο κέντρο βρίσκεται ένας χρυσός σταυρός. Ο σταυρός εδώ μπορεί να διαβαστεί με δύο επίπεδα. 
Κοσμολογικά οι τέσσερις βραχίονες παραπέμπουν στις τέσσερις κατευθύνσεις και στα τέσσερα στοιχεία. Άρα: σταυρός = ο κόσμος που έχει οργανωθεί γύρω από ένα κέντρο.
Αλχημικά ο σταυρός μπορεί να γίνει σύμβολο της συνάντησης των αντιθέτων.

Ο οριζόντιος άξονας: κόσμος / ύλη και ο κάθετος: ουρανός / πνεύμα.

Στο σημείο όπου τέμνονται βρίσκεται το κέντρο της μεταμόρφωσης.

9. Το κόκκινο τριαντάφυλλο και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο όμορφο σύμβολο της σύνθεσης. Το κόκκινο τριαντάφυλλο βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο του σταυρού.

Το τριαντάφυλλο μπορεί να συμβολίζει:

την άνθηση,

την αποκάλυψη,

πνευματική αφύπνιση,

την τελείωση,

την αγάπη,

το μυστικό που ανοίγει σταδιακά.

Στη Ροδοσταυρική παράδοση η σημασία του γίνεται ακόμη βαθύτερη: Ρόδο + Σταυρός = η άνθηση της ζωής και του πνεύματος μέσα στον κόσμο της ύλης. Το γεγονός ότι το τριαντάφυλλο είναι κόκκινο μπορεί επίσης να συνδεθεί με την τελική αλχημική φάση, την rubedo.

10. Το λευκό τριαντάφυλλο. Κάτω από το κόκκινο υπάρχει ένα δεύτερο, λευκό τριαντάφυλλο.

Αυτό δημιουργεί μία πολύ ενδιαφέρουσα κάθετη σχέση: Λευκό → Κόκκινο που θυμίζει: Albedo → Rubedo

Η albedo είναι η λεύκανση/κάθαρση.

Η rubedo είναι η ερυθρότητα/τελείωση.

Έτσι το σχέδιο μπορεί να διαβαστεί σαν μία κάθετη αλχημική μεταμόρφωση, το λευκό δεν έχει ακόμη γίνει κόκκινο διότι το κόκκινο είναι η ολοκληρωμένη άνθηση.

11. Η σκάλα. Κάτω από το κέντρο υπάρχει μια μικρή χρυσή σκάλα. Αυτό είναι εξαιρετικά χαρακτηριστικό σύμβολο μυητικής εικονογραφίας.

Η σκάλα σημαίνει: άνοδος από το κατώτερο στο ανώτερο. Αλλά εδώ υπάρχει μια ιδιαιτερότητα η σκάλα οδηγεί προς το κέντρο, όχι απλώς προς τον ουρανό. 
Άρα δεν είναι απλώς «ανεβαίνω στον ουρανό» Είναι ανεβαίνω προς το κέντρο του εαυτού μου. Και αυτό μας φέρνει κατευθείαν στην ερμητική έννοια του ανθρώπου ως μικρόκοσμου.

12. «IGNIS △ SPIRITVS»

Στη βάση διαβάζουμε: IGNIS △ SPIRITVS

δηλαδή: Φωτιά — Πνεύμα με το τρίγωνο της φωτιάς.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό, το τρίγωνο με την κορυφή προς τα πάνω είναι το κλασικό αλχημικό σύμβολο της Φωτιάς.

Άρα η βάση λέει ουσιαστικά: IGNIS → SPIRITVS

Η φωτιά γίνεται ο φορέας της ανόδου του πνεύματος και αυτό μπορεί να θεωρηθεί ολόκληρη η «μηχανή» του σχεδίου.

13. Οι φλόγες που κατεβαίνουν από τον Ήλιο, εδώ παρατηρούμε κάτι το παράδοξο: Η φωτιά βρίσκεται πάνω, αλλά κατεβαίνει προς τα κάτω.

Αυτό ανατρέπει την κανονική φυσική κίνηση της φωτιάς. 

Συμβολικά όμως είναι απολύτως σωστό: το Θείο Φως κατέρχεται στην ύλη.

Και στη συνέχεια ο άνθρωπος πρέπει να κάνει την αντίστροφη κίνηση: ύλη → ψυχή → πνεύμα → Πηγή.

Έτσι έχουμε δύο κινήσεις: 

Κάθοδος YHWH → Φως → κόσμος → ύλη

Άνοδος ύλη → άνθρωπος → πνεύμα → Θεία Πηγή

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το βαθύτερο νόημα ολόκληρης της σύνθεσης.

14. Ο ναός βρίσκεται στο εσωτερικό του κοσμικού κύκλου άρα δεν είναι ένας εξωτερικός ναός, είναι ο εσωτερικός ναός του ανθρώπου.
Ο εξωτερικός κόσμος είναι ο μακρόκοσμος, ο ναός είναι ο μικρόκοσμος. Και στο κέντρο του ναού βρίσκεται το αλχημικό έργο.

Επομένως μπορούμε να διαβάσουμε: Κόσμος → Ναός → Κέντρο → Ρόδο → Μεταμόρφωση.

15. Η συνολική ανάγνωση

Αν συμπυκνώσουμε όλη την εικόνα σε μία μόνο συμβολική ακολουθία, θα έλεγα:

Θεία Πηγή

↓

Φως

↓

Κόσμος

↓

Τέσσερα στοιχεία

↓

Πλανητικές δυνάμεις

↓

Άνθρωπος / Ναός

↓

Albedo — Λευκό Ρόδο

↓

Rubedo — Κόκκινο Ρόδο

↓

Spiritus

↓

Επιστροφή στην Πηγή

Και εδώ βρίσκεται κάτι που συνδέεται πολύ όμορφα με αυτό που συζητούσαμε για τον Ερμητισμό και τον Hanegraaff. Η εικόνα δεν παρουσιάζει την ερμητική φιλοσοφία ως απλή θεωρία για το σύμπαν. Την παρουσιάζει ως δρόμο μεταμόρφωσης. Ο κόσμος είναι ο ναός, ο άνθρωπος είναι ο μικρόκοσμος. 
Τα στοιχεία και οι πλανήτες είναι οι δυνάμεις που πρέπει να εναρμονιστούν και η φωτιά είναι η μεταμορφωτική δύναμη.

Το ρόδο είναι η άνθηση της εσωτερικής φύσης και το κέντρο είναι η ένωση του ανθρώπου με την κοσμική/θεία Πηγή. 

Μια εργασία από τον G.J.P.

Η αλχημεία είναι η «γεωμετρία» της μεταμόρφωσης.

 

Η αλχημεία είναι η «γεωμετρία» της μεταμόρφωσης.

Έμβλημα από το βιβλίο

Η Αληθινή Αρχαία Οδός της Φύσης του Ερμή Τρισμέγιστου 

Λειψία 1782

Το Magnum Opus δεν είναι χάος, είναι επαναφορά της ύλης στην ορθή αναλογία και τάξη.

Στο πάνω μέρος διαβάζουμε:

Hermes: Ascendit a terra in coelum, iterumque descendit in terram et recipit vim superiorum et inferiorum

Ερμής: Ανέρχεται από τη γη στον ουρανό, και πάλι κατέρχεται στη γη και λαμβάνει τη δύναμη των ανώτερων και των κατώτερωv.

Απόσπασμα από τον περίφημο Σμαραγδένιο Πίνακα.

Αυτό που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι πως η αλχημική μεταμόρφωση δεν ολοκληρώνεται με την εγκατάλειψη της ύλης. 

Η ανώτερη δύναμη πρέπει να επιστρέψει και να εμψυχώσει την ύλη. Πριν την μεταμόρφωση ως το τελικό στάδιο υπάρχει η μετατροπή της φυσικής μας ύπαρξης ώστε αυτή να μπορεί να δεχτεί τις ανώτερες ενέργειες κατά ένα θετικό τρόπο.

Ο διπλός Ουροβόρος δεν είναι ένας απλός Ουροβόρος διότι έχει δύο διαφορετικές πτυχές, το επάνω τμήμα είναι πράσινο, το κάτω τμήμα είναι ερυθρό/πορφυρό, έχει φτερά

και παρουσιάζεται με δύο κεφαλές.

Αυτό παραπέμπει στον αλχημικό δράκοντα/ερμητικό δράκοντα, δηλαδή στην πρωταρχική ύλη και στη μεταμορφωτική δύναμη του Mercurius.

Ο κύκλος του Ουροβόρου σημαίνει μια διαδοχική γέννηση, ένα θάνατο, την αναγέννηση και μια νέα γέννηση.

Αλχημικά : διάλυση - ένωση - νέα μορφή.

Η ουρά που επιστρέφει προς το στόμα υποδηλώνει ότι η διαδικασία δεν είναι γραμμική. Είναι κυκλική και αυτοανανεούμενη.

Τα φτερά του δράκοντα είναι πολύ σημαντικά διότι ο δράκοντας είναι κατεξοχήν χθόνιος/γήινος συμβολισμός, ενώ τα φτερά του επιτρέπουν την κίνηση προς τον ουράνιο κόσμο.

Έτσι έχουμε ακριβώς την αντίθεση της επιγραφής: terra - coelum δηλαδή Γη - Ουρανός.

Στην αλχημεία ο Mercurius μπορεί να είναι ταυτόχρονα: γήινος και ουράνιος, υλικός και πνευματικός, σταθερός και πτητικός, θηλυκός και αρσενικός, ζωή και θάνατος.

Για αυτό και ο Ερμής σε αυτήν την εικόνα είναι ο μεσάζων μεταξύ των αντιθέτων.

Στο εσωτερικό γεωμετρικό σχήμα βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον μέρος. Βλέπουμε δύο αλληλοτεμνόμενα τρίγωνα, δηλαδή μια μορφή που θυμίζει εξάκτινο αστέρα/εξάγραμμα.

Το ένα τρίγωνο δείχνει προς τα πάνω: △

και το άλλο προς τα κάτω: ▽

Αυτό είναι το κλασικό αλχημικό ζεύγος: 

△ = άνοδος / φωτιά / πνευματικό

▽ = κάθοδος / νερό / υλικό

Όταν ενώνονται σημαίνει: △ + ▽ = σύζευξη των αντιθέτων. 

Άρα το γεωμετρικό σχήμα είναι μια μικρογραφία της ίδιας της φράσης του Ερμή: «Ανεβαίνει από τη γη στον ουρανό και πάλι κατεβαίνει στη γη.»

Γύρω από το κεντρικό σχήμα βρίσκονται τα σύμβολα των επτά κλασικών πλανητών. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Στην παραδοσιακή αλχημεία οι επτά πλανήτες αντιστοιχούν στα επτά βασικά μέταλλα.

☉ Ήλιος - Χρυσός

☽ Σελήνη - Άργυρος

☿ Ερμής - Υδράργυρος

♀ Αφροδίτη - Χαλκός

♂ Άρης - Σίδηρος

♃ Δίας - Κασσίτερος

♄ Κρόνος - Μόλυβδος

Στην εικόνα διακρίνουμε:

♄ Κρόνος επάνω αριστερά

♃ Δίας επάνω δεξιά

♂ Άρης αριστερά

♀ Αφροδίτη δεξιά

☿ Ερμής κάτω αριστερά

☽ Σελήνη κάτω δεξιά

Και ο ☉ Ήλιος δεν εμφανίζεται ως απλό πλανητικό σύμβολο στην περιφέρεια, έχει μεταφερθεί στο κέντρο της σύνθεσης.

Η θέση του δηλώνει το Sol ως κέντρο της αλχημικής διαδικασίας.

Οι επτά πλανητικές δυνάμεις περιβάλλουν το κέντρο, ενώ ο Ήλιος βρίσκεται στην καρδιά της σύνθεσης.

Αυτό μπορεί να διαβαστεί ως: οι επτά κοσμικές δυνάμεις συγκεντρώνονται στο Sol. 

Σε αλχημικό επίπεδο: τα διάσπαρτα στοιχεία συγκεντρώνονται στο τέλειο/χρυσό κέντρο.

Η επιγραφή κάτω από την εικόνα λέει:

Conjungite Solem rubeum et Lunam albam una via et una dispositione

Ενώστε τον κόκκινο Ήλιο και τη λευκή Σελήνη με μία οδό και με μία μέθοδο.

Εδώ έχουμε την κλασική αλχημική coniunctio.

☉ Sol ruber ο κόκκινος Ήλιος αντιστοιχεί στο:

αρσενικό

ενεργητικό

θερμό

θείο

χρυσό

πνευματικό πυρ

☽ Luna alba

η λευκή Σελήνη αντιστοιχεί στο:

θηλυκό

δεκτικό

ψυχρό

υγρό

άργυρο

σεληνιακή ουσία.

Η ένωση των δύο δεν σημαίνει ότι το ένα καταστρέφει το άλλο. Σημαίνει ότι:

Sol + Luna = νέος ενιαίος οργανισμός.

Αυτό είναι το αλχημικό Rebis, η ενοποίηση των αντιθέτων.

Στο κέντρο διακρίνονται επίσης ένας διαβήτης και ένας γνώμονας (κόκκινου χρώματος), τα οποία αποτελούν κλασικά σύμβολα της αρχιτεκτονικής δημιουργίας του σύμπαντος και της γεωμετρικής τάξης, στοιχεία που συνδέουν το έργο με τον Ροδοσταυρισμό και τον Ελευθεροτεκτονισμό της εποχής.

Διαβήτης → κύκλος

Γνώμονας → ορθή γωνία

Χάρακας → μέτρο

Δηλαδή: η κοσμική τάξη μπορεί να εκφραστεί μέσω της γεωμετρίας. Αυτό είναι πολύ κοντά στη βαθύτερη ερμητική αντίληψη ότι ο κόσμος είναι κόσμος τάξης, αριθμού και αναλογίας.

Θα μπορούσαμε να το αποδώσουμε σχηματικά:

ΟΥΡΟΒΟΡΟΣ

Κύκλος / αιωνιότητα

↓

ΔΙΑΒΗΤΗΣ

Κύκλος / ουράνια τάξη

↓

ΓΝΩΜΟΝΑΣ

Γωνία / γήινη τάξη

↓

ΧΑΡΑΚΑΣ

Μέτρο / αριθμός

↓

SOL + LUNA

Ένωση αντιθέτων

↓

ΑΛΧΗΜΙΚΗ ΤΕΛΕΙΟΠΟΙΗΣΗ

Μια εργασία από τον G.J.P.

Βασικά σημεία της Ερμητικής διδασκαλίας μέσω του Ερμητικού Σώματος

 

Βασικά σημεία της Ερμητικής διδασκαλίας μέσω του Ερμητικού Σώματος

Αν και το Ερμητικό σώμα περιέχει πολλά διαφορετικά βιβλία, παρόλα αυτά μπορούμε να βρούμε κάποια βασικά σημεία όσον αφορά την Ερμητική διδασκαλία.

1. Ο Θεός είναι Ένας, υπερβατικός και ταυτόχρονα παρών.

Στα Ερμητικά κείμενα ο Θεός παρουσιάζεται ως το Ένα, η απόλυτη Πηγή από την οποία προέρχονται όλα. Δεν είναι απλώς ένας θεός ανάμεσα σε άλλους. Είναι η αρχή του είναι, της ζωής, του νου και της δημιουργίας. 

Στο Corpus Hermeticum εμφανίζεται με διάφορα ονόματα και περιγραφές: Ως Θεός, Πατήρ, Αγαθόν, Έν, Νους, Φως.

Ένα σημαντικό σημείο εδώ είναι πως ο Θεός δεν ταυτίζεται απλώς με τον κόσμο, αλλά ο κόσμος υπάρχει χάρη στην παρουσία και την ενέργειά του.

2. Ο Νους είναι το μεγάλο μέσο μεταξύ Θεού και ανθρώπου.

Εδώ διακρίνουμε ένα από τα θεμελιώδη σημεία του Ερμητισμού. Ο Νους δεν είναι απλώς η διανοητική ικανότητα του ανθρώπου. Είναι μια ανώτερη αρχή συνείδησης, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει τον Θεό.

Έτσι δημιουργείται μια χαρακτηριστική ερμητική αλυσίδα: Θεός → Νους → Κόσμος → Άνθρωπος.

Και ταυτόχρονα: Άνθρωπος → Νους → Γνώση → Θεός

Αυτό μας οδηγεί κατευθείαν στην τρίτη αρχή.

3. Η σωτηρία έρχεται μέσω της Γνώσης και όχι απλώς μέσω πίστης.

Η γνώση στον Ερμητισμό δεν σημαίνει ότι κάποιος αποκτά πληροφορίες σχετικά με τον Θεό αλλά σημαίνει την άμεση εσωτερική αναγνώριση της θεϊκής πραγματικότητας.

Γι' αυτό και τα Ερμητικά κείμενα συχνά περιγράφουν μια μεταμόρφωση: ο άνθρωπος αρχικά αγνοεί ποιος είναι → αποκτά επίγνωση → αναγνωρίζει την προέλευσή του → επιστρέφει προς τον Θεό.

Επομένως, η γνώση είναι ταυτόχρονα γνώση του Θεού και αυτογνωσία. Αυτό θυμίζει πολύ την περίφημη ερμητική ιδέα: «Γνώθι σεαυτόν» όχι όμως με την απλή φιλοσοφική έννοια της ψυχολογικής αυτογνωσίας. Ο άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του επειδή ανακαλύπτει την ουράνια και θεϊκή του καταγωγή.

4. Ο άνθρωπος είναι ένα μικρό σύμπαν.

Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα ερμητικά σημεία της Ερμητικής διδασκαλίας. Ο άνθρωπος ως μικρόκοσμος και ο κόσμος ως μακρόκοσμος.

Ο άνθρωπος βρίσκεται στη μοναδική θέση να συμμετέχει και στις δύο πραγματικότητες: στην γήινη φύση + νοητική, θεϊκή φύση.

Γι' αυτό ο άνθρωπος μπορεί είτε να βυθιστεί στον υλικό κόσμο και να ζει αποκλειστικά μέσω των αισθήσεων, είτε να στραφεί προς τον Νου και να επιστρέψει προς την πνευματική του πηγή και εδώ βρίσκεται και η βάση της Ερμητικής ανθρωπολογίας.

5. Ο υλικός κόσμος δεν είναι απλώς «κακός».

Αυτό είναι μια πολύ σημαντική διαφοροποίηση από ορισμένες άλλες γνωστικές αντιλήψεις. Ο κόσμος στον Ερμητισμό μπορεί να θεωρείται θεϊκό δημιούργημα και εικόνα του Θεού.

Το πρόβλημα δεν είναι κατ' ανάγκην η ύλη αυτή καθαυτή αλλά το πρόβλημα είναι η άγνοια.

Ο άνθρωπος υποφέρει επειδή έχει ξεχάσει την πραγματική του φύση και ταυτίζεται αποκλειστικά με: το σώμα, τις επιθυμίες, τα πάθη, τις αισθήσεις, τον εγωισμό.

Άρα η ερμητική «πτώση» μπορεί να περιγραφθεί περισσότερο ως η πτώση της συνείδησης μέσα στην άγνοια.

6. Η επιστροφή είναι μια εσωτερική μεταμόρφωση.

Εδώ διακρίνουμε, υπάρχει το πρακτικό σκέλος της διδασκαλίας διότι ο άνθρωπος πρέπει να πραγματοποιήσει μια εσωτερική αναγέννηση. Ένα από τα σημαντικότερα κείμενα γι' αυτό είναι ο Λόγος περί Αναγέννησης (Corpus Hermeticum XIII).

Εκεί η αναγέννηση δεν είναι βιολογική. Είναι μια νέα γέννηση της συνείδησης. Ο παλαιός άνθρωπος, ο οποίος κυβερνάται από τα πάθη και την άγνοια, υποχωρεί και εμφανίζεται ένας νέος άνθρωπος που κυβερνάται από τον Νου. Αυτό είναι εξαιρετικά κοντά στη Χριστιανική γλώσσα της αναγέννησης, χωρίς όμως να σημαίνει ότι τα δύο συστήματα είναι ιστορικά ταυτόσημα.

7. Το Σύμπαν είναι ζωντανό και εμψυχωμένο.

Ο Ερμητικός κόσμος δεν είναι μια νεκρή μηχανή, ο Κόσμος παρουσιάζεται ως ένα ζωντανό ον, οργανωμένο και διαποτισμένο από Νου και θεϊκή τάξη.

Γι' αυτό ο Ερμητισμός δίνει τόσο μεγάλη σημασία στην: αστρολογία, κοσμολογία, την αντιστοιχία του ουρανού και της γης, σχέση μικρόκοσμου και μακρόκοσμου.

Αργότερα αυτή η αντίληψη θα συμπυκνωθεί στη γνωστή Ερμητική αρχή: «Όπως επάνω, έτσι και κάτω.»

Η ακριβής φράση ανήκει στον Σμαράγδινο Πίνακα και όχι στο Corpus Hermeticum, αλλά εκφράζει πολύ καλά αυτή την ευρύτερη Ερμητική κοσμοαντίληψη.

8. Η γνώση του Θεού μεταμορφώνει την ίδια τη ζωή. 

Και εδώ υπάρχει κάτι που συχνά χάνεται όταν ο Ερμητισμός παρουσιάζεται απλώς ως «απόκρυφη γνώση». Η γνώση πρέπει να μεταμορφώσει τον άνθρωπο διότι δεν αρκεί να γνωρίζει κάποιος διάφορες κοσμολογικές θεωρίες.

Η Ερμητική πορεία αναπτύσσεται διαδοχικά από την άγνοια στην επίγνωση, στην κάθαρση, στην αναγέννηση, στην γνώση, στην ένωση ή επιστροφή προς το Θείο.

Και επομένως υπάρχει και ηθική διάσταση, η οποία σηματοδοτεί μια αποδέσμευση από τα πάθη, την αυτοκυριαρχία, την ευσέβεια και μια ολική μεταβολή του τρόπου ζωής.

Αν μελετήσουμε σωστά το σύνολο του Ερμητικού σώματος φαίνεται πολύ καθαρά ότι, παρά την ποικιλία των βιβλίων και των συγγραφέων, υπάρχει πράγματι ένας εντυπωσιακός κοινός «σκελετός» της Ερμητικής διδασκαλίας. 

Εκεί βλέπουμε:

1. Ο Θεός ως Ένα, Αγαθό και Πηγή όλων.

Από το Corpus Hermeticum I, 8–9 (Poimandres)

Ο Ποιμάνδρης διδάσκει τον Ερμή ότι ο Θεός είναι:

«Το Αγαθόν και το Καλόν… η αρχή και η ρίζα όλων των όντων.»

Η ιδέα είναι ότι πίσω από την πολλαπλότητα των όντων υπάρχει μία υπέρτατη αρχή, από την οποία προέρχεται η ζωή και η δημιουργία.

Ένα → Πολλά, χωρίς τα πολλά να είναι ανεξάρτητα από το Ένα.

2. Ο Νους ως θεϊκή αρχή.

Corpus Hermeticum I, 18–19

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία του Ποιμάνδρη είναι η διάκριση ανάμεσα στον Νου και στον άνθρωπο. Ο Νους παρουσιάζεται ως θεϊκή αρχή που δόθηκε στον άνθρωπο ώστε να μπορεί να γνωρίσει τον Θεό. Αυτό είναι πολύ σημαντικό γιατί ο άνθρωπος δεν βρίσκεται απλώς απέναντι στον Θεό ως εξωτερικός παρατηρητής. Υπάρχει μέσα του η δυνατότητα της θεϊκής γνώσης.

3. Η γνώση του Θεού μέσω της αυτογνωσίας.

Corpus Hermeticum I, 21

Ο Ποιμάνδρης λέει στον Ερμή ότι ο άνθρωπος πρέπει να γνωρίσει: «τον εαυτό του και τον Πατέρα.»

Εδώ βλέπουμε ένα θεμελιώδες ερμητικό μοτίβο: από την αυτογνωσία προς την γνώση της θείας πραγματικότητας.

Δεν πρόκειται απλώς για ψυχολογική αυτοπαρατήρηση. Ο άνθρωπος πρέπει να ανακαλύψει ποια είναι η βαθύτερη πνευματική του φύση.

4. Ο άνθρωπος ως μικρόκοσμος.

Corpus Hermeticum I, 12–15

Στο Ποιμάνδρη περιγράφεται η δημιουργία του ανθρώπου και η ιδιαίτερη θέση του μέσα στον κόσμο. Ο άνθρωπος έχει συγγένεια με τον Κόσμο, αλλά ταυτόχρονα διαθέτει τον Νου, και μέσω αυτού μπορεί να στραφεί προς το θείο. Αυτό δημιουργεί την περίφημη Ερμητική διπλή φύση: άνθρωπος = θνητό σώμα + αθάνατη νοητική/θεϊκή αρχή.

Και αυτό εξηγεί γιατί ο άνθρωπος μπορεί να γίνει είτε «γήινος» είτε «θεϊκός» ανάλογα με το πού στρέφει τη συνείδησή του.

5. Η άγνοια είναι η πραγματική ασθένεια του ανθρώπου.

Corpus Hermeticum I, 21–23

Στο τέλος του Poimandres εμφανίζεται μια πολύ χαρακτηριστική αντίθεση: γνώση ↔ άγνοια.

Όποιος γνωρίζει τον Θεό και τον εαυτό του οδηγείται προς τη ζωή. Όποιος παραμένει στην άγνοια παραμένει δεμένος με τον κόσμο των αισθήσεων και των παθών. 

Επομένως η «πτώση» στον Ερμητισμό δεν πρέπει να κατανοείται πάντα ως μια εξωτερική ιστορική καταστροφή. 

Μπορεί να διαβαστεί ως την λήθη της θεϊκής του καταγωγής μια ταύτιση με το κατώτερο και την απώλεια της γνώσης.

6. Η μεγάλη ερμητική αρχή: «Γνώρισε τον εαυτό σου και τον Θεό».

Εδώ υπάρχει ένα πολύ όμορφο χωρίο στο Corpus Hermeticum IV, 9–10 (The Cup or Monad)

Ο Ερμής διδάσκει ότι ο άνθρωπος πρέπει να στραφεί προς τον Νου και να γνωρίσει: «ποιος είσαι και από πού ήρθες.» 

Και η γνώση αυτή οδηγεί στην επίγνωση της πραγματικής καταγωγής του ανθρώπου και αυτός είναι ο πυρήνας της Ερμητικής ανθρωπολογίας.

7. Η αναγέννηση του ανθρώπου. 

Corpus Hermeticum XIII, 1–2 και 10–14

Το κείμενο ονομάζεται ουσιαστικά «Περί Της Αναγέννησης».

Ο Ερμής ρωτά τον Τάτ: «Θέλω να αναγεννηθώ.» Και η απάντηση δεν αφορά φυσική γέννηση. Πρόκειται για μια εσωτερική γέννηση, κατά την οποία ο άνθρωπος εγκαταλείπει την κυριαρχία των παθών και γεννιέται μέσα του μια νέα κατάσταση συνείδησης. Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά σημεία ολόκληρου του Corpus Hermeticum.

8. Τα επτά πάθη που πρέπει να ξεπεραστούν.

Στο ίδιο Corpus Hermeticum XIII παρουσιάζεται μια πολύ ενδιαφέρουσα διδασκαλία. Ο αναγεννώμενος άνθρωπος πρέπει να υπερβεί τις επτά δυνάμεις-μορφές του κοσμικού πάθους:

την άγνοια, την λύπη, την ασυδοσία, την επιθυμία, την αδικία, την απληστία και το ψεύδος. Η ακριβής απόδοση των όρων ποικίλλει ανά μετάφραση.

Εδώ βλέπουμε ότι η Γνώση δεν είναι απλώς διανοητική γνώση και πως αυτή πρέπει και μπορεί να αλλάξει τον ίδιο τον άνθρωπο.

9. «Ο Θεός είναι μέσα σου».

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό μοτίβο εμφανίζεται στο: Corpus Hermeticum XI, 20

Ο Ερμής διδάσκει ότι ο άνθρωπος πρέπει να κατανοήσει τη θεϊκή παρουσία μέσα στην ίδια τη δημιουργία και στον εαυτό του.

Η σκέψη είναι περίπου: αν ο Θεός είναι η πηγή της ζωής, τότε κάθε ζωντανό ον συμμετέχει κατά κάποιον τρόπο στη θεία ζωή. Αυτό δεν σημαίνει απλά πως «ο άνθρωπος είναι Θεός» με απλοϊκό τρόπο. Πρόκειται για πολύ πιο λεπτή σχέση μετοχής του ανθρώπου στο θείο.

10. Ο κόσμος είναι ζωντανός. 

Corpus Hermeticum VIII, 1–2

Το κείμενο υποστηρίζει ότι ο Κόσμος είναι ζωντανός και ότι η ζωή του προέρχεται από τον Θεό. Αυτό είναι θεμελιώδες για να καταλάβουμε γιατί ο Ερμητισμός δεν βλέπει τη φύση απλώς ως νεκρή ύλη. Ο κόσμος είναι: ζωντανός, νοήμων, θεϊκά οργανωμένος.

Γι' αυτό αργότερα η Ερμητική παράδοση θα δώσει τόσο μεγάλη σημασία στις αντιστοιχίες μεταξύ ανθρώπου και του κοσμικού συστήματος.

11. Η φύση είναι θεϊκό έργο.

Corpus Hermeticum IX, 8–10

Εδώ συναντάμε την ιδέα ότι ο κόσμος και η φύση δεν πρέπει να περιφρονούνται. Το πρόβλημα βρίσκεται περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται και χρησιμοποιεί τον κόσμο. Αυτό είναι μια σημαντική διαφορά από ορισμένες μορφές ριζικού γνωστικού δυϊσμού: ύλη = αναγκαστικά κακό. Η άγνοια και η λανθασμένη προσκόλληση είναι το πρόβλημα.

12. Η αγάπη και η ευσέβεια προς τον Θεό.

Corpus Hermeticum I, 31–32

Στο τέλος του Ποιμάνδρη η γνώση του Θεού οδηγεί σε ύμνο και δοξολογία. Αυτό έχει μεγάλη σημασία διότι ο ερμητικός γνωστικός άνθρωπος δεν αποκτά απλώς μια «μυστική πληροφορία». Αυτή η αποκαλυπτική γνώση γεννά: δέος και ευγνωμοσύνη, ευσέβεια και τελικά μεταμόρφωση.

Και αυτό δείχνει ότι ο Ερμητισμός είναι πολύ περισσότερο θρησκευτικός και μυστικιστικός απ' όσο συχνά μας παρουσιάζεται από διάφορους σχολιαστές.

Μπορούμε να δούμε ολόκληρη αυτήν τη διδασκαλία σε μία αλυσίδα αν πάρουμε αυτά τα χωρία και τα βάλουμε μαζί. Τότε προκύπτει ένα εξαιρετικά καθαρό σχήμα:

ΘΕΟΣ

ΝΟΥΣ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ

ΛΗΘΗ / ΑΓΝΟΙΑ

ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑ

ΓΝΩΣΙΣ

ΚΑΘΑΡΣΗ ΑΠΟ ΤΑ ΠΑΘΗ

ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΘΕΩΣΗ / ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΠΡΟΣ ΤΟ ΘΕΙΟ

Το Corpus Hermeticum XIII είναι ίσως το καλύτερο κείμενο για να δούμε αυτή τη διαδικασία ως εσωτερική πορεία, ενώ το I (Poimandres) είναι το καλύτερο για να κατανοήσουμε την κοσμολογία και την ανθρωπολογία.

Μια εργασία από τον G.J.P.

Ο αναγεννημένος άνθρωπος, στην κατοικία του εν Χριστώ, του οποίου η γέννηση στην Καρδιά συντρίβει εντελώς το φίδι

 

Ο αναγεννημένος άνθρωπος, στην κατοικία του εν Χριστώ, του οποίου η γέννηση στην Καρδιά συντρίβει εντελώς το φίδι.

Στη θεοσοφία του Jakob Böhme και του Johann Georg Gichtel, ο Κρόνος / Μόλυβδος  δεν είναι απλώς ο πλανήτης. Αντιπροσωπεύει την πρώτη ιδιότητα (erste Qualität), τη συστολή (Contraction), τη ρίζα της φύσης, τη σοβαρότητα, τη σιωπή και την αυτογνωσία, αλλά και τον κίνδυνο της σκλήρυνσης και της μελαγχολίας όταν αποκοπεί από το θείο Φως. Για τον Böhme, οι επτά πλανήτες αντιστοιχούν στις επτά Ποιότητες (Quellgeister) και όχι απλώς σε ουράνια σώματα. Ο Gichtel δεν χρησιμοποιεί τον Κρόνο αστρονομικά, αλλά ως αρχή. Θα μπορούσε να σημαίνει ότι η κεφαλή βρίσκεται ακόμη κάτω από την κρονική αρχή της κρίσης και της αυτογνωσίας, ενώ η καρδιά έχει ήδη δεχθεί το IHS, δηλαδή τον Χριστό. Αυτό θα ταίριαζε εξαιρετικά με τη διδασκαλία του Gichtel περί της νέας γέννησης στην καρδιά. ♄ Κρόνος = η αυστηρότητα, η συστολή, το όριο, η δοκιμασία, η αρχική κατάσταση του ανθρώπου. ♃ Δίας = η σοφία, η δικαιοσύνη, η επέκταση, η εξισορρόπηση της κρόνιας δύναμης. IHS στην καρδιά → ο Χριστός, η Νέα Γέννηση. Οι κόκκινες σταγόνες που κατέρχονται → η κάθοδος της ζωής ή του πνευματικού πυρός. Ο διπλός άνθρωπος (σκοτεινή και φωτεινή πλευρά) → ο παλαιός και ο νέος άνθρωπος. Βλέπουμε δηλαδή τρία στάδια: ♄ Κρόνος – η αρχική κατάσταση, η δοκιμασία, η κάθαρση. ♃ Δίας – η αφύπνιση της ανώτερης διάνοιας. IHS – η αναγέννηση της καρδιάς, το κέντρο της Χριστικής μεταμόρφωσης.

Αυτό το ζωγραφισμένο με το χέρι χαρακτικό απεικονίζει την ολόσωμη μορφή ενός άνδρα που στέκεται πάνω σε ένα κομμάτι πράσινου γρασιδιού. Το σώμα του άνδρα είναι χωρισμένο κάθετα: η αριστερή πλευρά είναι σκιασμένη με σκούρο γκρι χρώμα, που συμβολίζει τον παλιό ή σαρκικό άνθρωπο, και περιέχει ένα τυλιγμένο φίδι μέσα στον κορμό.

Η δεξιά πλευρά έχει απαλό χρώμα δέρματος, που συμβολίζει τον νέο ή πνευματικό άνθρωπο. Η περιοχή του στήθους είναι ανοιχτή, αποκαλύπτοντας μια φλεγόμενη, ακτινοβόλα καρδιά με κόκκινο κέντρο που περιέχει το όνομα «Ιησού». Κάτω από την καρδιά, αρκετές σταγόνες αίματος πέφτουν πάνω σε μια σκούρα καφέ σφαίρα που βρίσκεται στην κάτω κοιλιακή χώρα. Η μορφή έχει μακριά ξανθά μαλλιά και κοιτάζει μπροστά. Πάνω από το κεφάλι του υπάρχει ένας μικρός κόκκινος κύκλος που περιέχει τον σύμβολο του Κρόνου. Στο μέτωπό του βρίσκεται το αστρολογικό και αλχημικό σύμβολο του Δία. Φοράει μια ζώνη με κόκκινα και χρυσά μοτίβα γύρω από τους γοφούς του.

Ολόκληρη η σκηνή περικλείεται σε ένα ορθογώνιο πλαίσιο με περίγραμμα πολλαπλών επιπέδων. Στο άνω μέρος της εικόνας υπάρχει Γερμανικό κείμενο:

Ο αναγεννημένος άνθρωπος, 

στην κατοικία του εν Χριστώ, του οποίου η γέννηση στην Καρδιά συντρίβει εντελώς το φίδι

Ένας αποσυμβολισμός ενός εμβλήματος από αλχημικό έργο Splendor Solis 1532-1535.

 

Ένας αποσυμβολισμός ενός εμβλήματος από αλχημικό έργο Splendor Solis 1532-1535.

Ο Νέος Βασιλιάς συμβολίζει την αρχή της ολοκλήρωσης του μεταμορφωμένου ανθρώπου, τον ηλιακό άνθρωπο για αυτό και φορά ένα χρυσό ένδυμα.

Το Σκήπτρο που κρατά συμβολίζει την κυριαρχία του πάνω στη φύση διότι κυβερνά τα πάθη του τις επιθυμίες του την κίνηση του νου του αλλά και τη ζωτική του δύναμη.

Η Χρυσή Σφαίρα συμβολίζει τη δυνατότητα της ολοκλήρωσης της φιλοσοφικής λίθου του μεγάλου έργου.
Για αυτό και αυτή βρίσκεται στο χέρι του, στην κατοχή του.

Το Λευκό Περιστέρι συμβολίζει το Άγιο Πνεύμα, τη θεία έμπνευση και συνεπώς την κάθοδο της επουράνιας δύναμης.
Αυτή η δυνατότητα επιτυγχάνεται μόνο μέσω της συνεργασίας του ανθρώπου με τον Θεό.

Ο Ήλιος συμβολίζει το Πνεύμα ή τη Θεία Διάνοια, είναι ο Χριστός ο οποίος φωτίζει την εσωτερική μας πνευματικής φύσης συνείδηση. Για αυτό και οι ακτίνες του πέφτουν πάνω στον βασιλιά διότι η δύναμη του προέρχεται από το Πνεύμα.

Το Αστέρι συμβολίζει τη θεία καθοδήγηση ή την πρωταρχική σοφία.

Οι Ακτίνες Φωτός δεν είναι το απλό φυσικό φως του ηλίου αλλά συμβολίζουν τη μετάδοση της θείας ενέργειας του πνευματικού ήλιου.

Ο Ηλικιωμένος Βασιλιάς συμβολίζει τον παλαιό άνθρωπο, τον Αδάμ πριν τη μεταμόρφωση, είναι μαθητής πάνω στην οδό που αναζητά τη χάρη του Θεού.

Τα Βουνά ή οι Λόφοι συμβολίζουν την ανάβαση αυτής της πορείας, τις δοκιμασίες που πρέπει να υπερβούμε ή αλλιώς την πορεία της μύησης.

Στην Ροδοσταυρική παράδοση θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τα εξής:

Ο Ήλιος είναι ο Χριστικός Λόγος, 

Το Περιστέρι η νέα ψυχή,

Η Χρυσή Σφαίρα ο νέος μικρόκοσμος,

Το Σκήπτρο συμβολίζει την κυριαρχία επί της κατώτερης φύσης,

Το Ξερό Δέντρο συμβολίζει τον παλαιό άνθρωπο που νεκρώνεται,

Ο Γέρος Βασιλιάς στο βάθος συμβολίζει την παλιά ανθρωπότητα ή τον αναζητητή που δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει την πορεία του.

Αυτό το έργο τέχνης προέρχεται από το αλχημιστικό χειρόγραφο Splendor Solis, που χρονολογείται γύρω στο 1532-1535.

Ένας πίνακας εμπνευσμένος από τη φιλοσοφία του Jakob Böhme

 

Ένας πίνακας εμπνευσμένος από τη φιλοσοφία του Jakob Böhme

Η εικόνα αυτή περιγράφει και περιέχει ένα μυστικιστικό-αλχημικό Χριστιανικό θέμα, πιθανότατα εμπνευσμένο από τον Jakob Böhme (1575–1624), έναν Γερμανό Χριστιανό μυστικιστή. 

Αυτή συγκεντρώνει σύμβολα της Χριστιανικής μυστικής παράδοσης, της αλχημείας και της θεοσοφίας.

Ας προσπαθήσουμε να δώσουμε μια περιγραφή των συμβόλων:

1. Το τρίγωνο μέσα στο φως (επάνω): συμβολίζει την Αγία Τριάδα (Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα). Οι ακτίνες υποδηλώνουν τη θεία δόξα και παρουσία.

2. Το μάτι: είναι το λεγόμενο «Παντεπόπτης Οφθαλμός», δηλαδή η παντογνωσία και η πανταχού παρουσία του Θεού. Στη χριστιανική τέχνη είναι σύμβολο της θείας πρόνοιας.

3. Τα φτερά: παραπέμπουν στο Άγιο Πνεύμα ή στις αγγελικές δυνάμεις. Σε ορισμένες μυστικιστικές απεικονίσεις συμβολίζουν επίσης την πνευματική ανάταση.

4. Το σκήπτρο ή η ράβδος: συμβολίζει τη θεία εξουσία, τη σοφία ή τον Λόγο του Θεού που κυβερνά τη δημιουργία.

5. Οι ακτίνες που κατεβαίνουν από το μάτι: δείχνουν τη θεία χάρη ή τη θεία ενέργεια που εκπορεύεται προς τον κόσμο.

6. Η γη (η σφαίρα): αντιπροσωπεύει τον υλικό κόσμο και ολόκληρη τη δημιουργία.

7. Το κρανίο: είναι το παραδοσιακό σύμβολο της θνητότητας («memento mori» – θυμήσου ότι θα πεθάνεις). Στη χριστιανική τέχνη το κρανίο συνδέεται επίσης με τον Αδάμ και τη λύτρωση.

8. Ο σταυρός πάνω από το κρανίο: δηλώνει τη νίκη του Χριστού επί του θανάτου. Ο σταυρός υπερισχύει του κρανίου, δηλαδή της φθοράς και της αμαρτίας.

Η σύνθεση φαίνεται να εκφράζει ότι η θεία σοφία και η Αγία Τριάδα κυβερνούν τον κόσμο, η θεία ενέργεια κατέρχεται στη δημιουργία, ενώ ο σταυρός του Χριστού υπερνικά τον θάνατο και οδηγεί στην πνευματική αναγέννηση.

Η εικόνα αυτή δεν είναι αποκρυφιστική με τη στενή έννοια, αν και χρησιμοποιεί αλχημικά και θεοσοφικά σύμβολα, κάτι συνηθισμένο στα έργα που σχετίζονται με τον Jakob Böhme. Για τον Böhme, η αλχημεία λειτουργούσε κυρίως ως συμβολική γλώσσα για να περιγράψει τη μεταμόρφωση της ψυχής και όχι ως κυριολεκτική πρακτική μετατροπής μετάλλων.

Σχετικά με το μάτι.

Το μάτι μέσα στο τρίγωνο είναι από τα πιο παρεξηγημένα σύμβολα, επειδή χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές παραδόσεις. Η σημασία του εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο εμφανίζεται, για παράδειγμα:

Στη Χριστιανική τέχνη το τρίγωνο συμβολίζει την Αγία Τριάδα και το μάτι τη θεία παντογνωσία και πρόνοια. Θέλει να μας πει πως ο Θεός βλέπει και γνωρίζει τα πάντα, πως η δημιουργία βρίσκεται υπό τη θεία πρόνοια, και ότι το φως που ακτινοβολεί εκφράζει τη θεία δόξα.

Το σύμβολο αυτό έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα και υπάρχει σε πολλές ορθόδοξες και καθολικές εκκλησίες (αν και στην ορθόδοξη παράδοση δεν ήταν ποτέ τόσο κεντρικό όσο ο σταυρός ή οι εικόνες του Χριστού).

Στον Τεκτονισμό οι Τέκτονες υιοθέτησαν επίσης το Παντεπόπτη Οφθαλμό. Εκεί δεν συμβολίζει αποκλειστικά την Αγία Τριάδα, αλλά εκφράζει τον Μεγάλο Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος, δηλαδή την ανώτερη θεία αρχή που επιβλέπει την ηθική τάξη του κόσμου. Επειδή ο Τεκτονισμός χρησιμοποίησε το ίδιο σύμβολο, πολλοί πιστεύουν λανθασμένα ότι κάθε μάτι μέσα σε τρίγωνο είναι τεκτονικό.

Στην εσωτερική φιλοσοφία και τη θεοσοφία στους μυστικιστές όπως ο Jakob Böhme το μάτι σημαίνει αυτό σημαίνει την εσωτερική όραση, τη θεία σοφία, τη φώτιση της ψυχής. Δεν αναφέρεται σε κάποια μυστική οργάνωση, αλλά στη δυνατότητα του ανθρώπου να γνωρίσει τον Θεό μέσω της πνευματικής μεταμόρφωσης.

Στη σύγχρονη λαϊκή κουλτούρα το σύμβολο συνδέθηκε με θεωρίες συνωμοσίας επειδή εμφανίζεται στο πίσω μέρος του αμερικανικού χαρτονομίσματος του ενός δολαρίου, αλλά και διότι χρησιμοποιείται σε ταινίες και μυθιστορήματα. 

Έτσι δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι σημαίνει αποκλειστικά «Ιλλουμινάτι» ή μυστικές εταιρείες. Ωστόσο, ιστορικά αυτό δεν ισχύει. Το σύμβολο υπήρχε στη χριστιανική τέχνη για αιώνες πριν εμφανιστούν αυτές οι ερμηνείες.

Στη συγκεκριμένη εικόνα όμως το μάτι βρίσκεται κάτω από το τρίγωνο της Αγίας Τριάδας, περιβάλλεται από φως, στέλνει ακτίνες προς τον κόσμο, και κάτω από αυτό βρίσκεται ο σταυρός που νικά τον θάνατο (κρανίο).
Όλα αυτά δείχνουν ότι ο καλλιτέχνης θέλει να εκφράσει μια ενιαία θεολογική ιδέα: η Αγία Τριάδα αποκαλύπτεται στον κόσμο, ο Θεός φωτίζει τη δημιουργία και μέσω του Σταυρού υπερνικά τον θάνατο. Είναι μια σύνθεση χριστιανικού μυστικισμού με συμβολική γλώσσα.