Ο Νους σύμφωνα με την Ερμητική σκέψη

Ο Νους σύμφωνα με την Ερμητική σκέψη

Στην Ερμητική φιλοσοφία, ο Νους (Νοῦς, Nous) δεν σημαίνει απλώς «σκέψη» ή «διάνοια», όπως χρησιμοποιούμε σήμερα τη λέξη.Είναι μια ανώτερη αρχή συνείδησης και νόησης, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να αντιληφθεί την πραγματικότητα πέρα από τις αισθήσεις και τη συνηθισμένη λογική. 

Στα Ερμητικά κείμενα, ιδιαίτερα στο Corpus Hermeticum, ο Νους παρουσιάζεται με διάφορες συναφείς σημασίες όπως :

1. Ο Νους ως θεϊκή αρχή: Συνδέεται με το θείο και την κοσμική νοημοσύνη. Δεν είναι απλώς μια λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου.

2. Ο Νους ως πηγή γνώσης: Μέσω του Νου ο άνθρωπος μπορεί να οδηγηθεί στη γνώση του Θεού, του κόσμου και του ίδιου του εαυτού.

3. Ο Νους ως εσωτερική αφύπνιση: Η Ερμητική γνώση (γνῶσις) δεν αποκτάται μόνο με μελέτη ή συλλογισμό. Προϋποθέτει μια εσωτερική μεταμόρφωση, κατά την οποία ο άνθρωπος «βλέπει» την πραγματικότητα διαφορετικά.

4. Ο Νους ως γέφυρα μεταξύ ανθρώπου και θείου: Ο άνθρωπος, έχοντας νοητική/πνευματική συγγένεια με το θείο, μπορεί μέσω του Νου να στραφεί προς την πηγή του.

Ένα χαρακτηριστικό ερμητικό μοτίβο είναι ότι ο άνθρωπος πρέπει να στρέψει τον Νου προς τα άνω, απομακρυνόμενος από την αποκλειστική ταύτιση με το σώμα, τις επιθυμίες και τον αισθητό κόσμο.

Θα δούμε τώρα ορισμένα σημαντικά σημεία από τον Ποιμάνδρη.

1. Ο Νους βρίσκεται πριν από τη δημιουργία: Ο Θεός παρουσιάζεται ως μια πραγματικότητα που υπερβαίνει την απλή ανθρώπινη περιγραφή. Ο Νους συνδέεται άμεσα με αυτή τη θεϊκή πραγματικότητα.

Ο Νους δεν είναι λοιπόν κάτι που «δημιουργήθηκε» όπως δημιουργούνται τα υλικά πράγματα. Είναι συνδεδεμένος με την πρωταρχική νοητή αρχή από την οποία προέρχεται η κοσμική τάξη.

Εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά από τη σύγχρονη έννοια του μυαλού: Ο ανθρώπινος νους δεν είναι η πηγή της πραγματικότητας· ο Νους είναι μέρος της ίδιας της θεϊκής τάξης της πραγματικότητας.

2. Νους και Λόγος: Στον Ποιμάνδρη εμφανίζεται επίσης ο Λόγος.

Με πολύ απλουστευμένο τρόπο:

Νους → νοητή/θεϊκή αρχή

Λόγος → έκφραση, τάξη και δημιουργική εκδήλωση αυτής της αρχής

Ο Λόγος λειτουργεί ως δύναμη που φέρνει τάξη στο κοσμικό χάος. Αυτό θυμίζει ασφαλώς τον ελληνικό φιλοσοφικό Λόγο, αλλά δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι ο ερμητικός Λόγος είναι απλώς αντιγραφή του στωικού ή πλατωνικού Λόγου. Ο Ερμητισμός έχει τη δική του σύνθεση ελληνικών, αιγυπτιακών και άλλων θρησκευτικο-φιλοσοφικών στοιχείων.

3. Και τότε εμφανίζεται ο άνθρωπος και το πιο ενδιαφέρον σημείο είναι η δημιουργία του ανθρώπου.

Ο άνθρωπος έχει μια διπλή φύση: από τη μία πλευρά ανήκει στον αισθητό, υλικό κόσμο, από την άλλη έχει μέσα του μια νοητή/θεϊκή συγγένεια και αυτό είναι θεμελιώδες για ολόκληρο τον Ερμητισμό.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς ένα υλικό ον που προσπαθεί να γίνει πνευματικό εχει ήδη μέσα του κάτι που ανάγεται στο θείο και εδώ βρίσκεται η σημασία του Νου.

4. Ο Νους ως «εσωτερικό μάτι», οι αισθήσεις βλέπουν τον κόσμο ο Νους βλέπει την αλήθεια πίσω από τον κόσμο. Δεν σημαίνει ότι ο Ερμητισμός θεωρεί τον υλικό κόσμο ψεύτικο με την απλή έννοια «δεν υπάρχει». Το ζήτημα είναι ότι ο αισθητός κόσμος δεν εξαντλεί την πραγματικότητα. Ο άνθρωπος που λειτουργεί αποκλειστικά μέσω των αισθήσεων και των επιθυμιών του παραμένει προσκολλημένος στο κατώτερο επίπεδο. Ο άνθρωπος που αφυπνίζει τον Νου αρχίζει να αντιλαμβάνεται:

«Ποιος είμαι πραγματικά;»

«Από πού προέρχομαι;»

«Ποια είναι η σχέση μου με το θείο;»

«Γιατί βρίσκομαι μέσα στον υλικό κόσμο;»

Αυτή η μεταστροφή είναι η αρχή της γνώσης — της γνῶσεως.

5. Η αυτογνωσία γίνεται θεογνωσία και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο όμορφη ιδέα του ερμητικού κειμένου. Η γνώση του εαυτού δεν είναι απλώς ψυχολογική αυτοανάλυση.

Δεν σημαίνει: «Να καταλάβω την προσωπικότητά μου.» Σημαίνει: «Να αναγνωρίσω τη θεϊκή μου προέλευση.»

Γι' αυτό η ερμητική αυτογνωσία έχει μεταφυσικό χαρακτήρα. Ο άνθρωπος γνωρίζοντας βαθύτερα τι είναι, ανακαλύπτει ταυτόχρονα από πού προέρχεται.

Και όσο περισσότερο ο Νους στρέφεται προς το θείο, τόσο περισσότερο ο άνθρωπος αποδεσμεύεται από την τυφλή ταύτιση με το σώμα, τις επιθυμίες και την άγνοια.

6. Ο μεγάλος «εχθρός» είναι η λήθη. Ο Ερμητισμός δεν αντιμετωπίζει κυρίως το πρόβλημα ως «κακό άνθρωπο εναντίον καλού ανθρώπου».

Το βαθύτερο πρόβλημα είναι η ἄγνοια. Ο άνθρωπος ξεχνά την πραγματική του φύση και ταυτίζεται αποκλειστικά με:

σώμα → επιθυμίες → πάθη → υλικό κόσμο.

Η αφύπνιση του Νου αντιστρέφει αυτή την κατάσταση:

άγνοια → αυτογνωσία → γνώσις → θεογνωσία.

Αυτό είναι πολύ κοντά στην καρδιά της ερμητικής πνευματικότητας.

7. Άρα τι είναι τελικά ο Νους; Αν έπρεπε να το συμπυκνώσουμε σε μία πρόταση: Στον Ερμητισμό, ο Νους είναι η θεϊκή νοητική αρχή που υπάρχει ως δυνατότητα μέσα στον άνθρωπο και μέσω της οποίας ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει την πραγματική του φύση και να στραφεί ξανά προς το θείο.

Και υπάρχει μια ακόμη βαθύτερη διάσταση: ο Νους δεν είναι απλώς ένα εργαλείο που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για να γνωρίσει τον Θεό· είναι ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο το θείο μπορεί να γίνει γνωστό στον άνθρωπο. Αυτό κάνει τον ερμητικό Νου πολύ διαφορετικό από το σύγχρονο «μυαλό».

Μια εργασία από τον G.J.P.